W przypadku wirusowego zapalenia stawów obraz może być mało charakterystyczny i często nastręczać trudności w odróżnieniu tej choroby od częstych schorzeń w reumatologii, jak na przykład reumatoidalne zapalenie stawów.
Wirusy mogą w dwojaki sposób powodować stan zapalny stawu. Mogą atakować błonę maziową, powodując niszczenie jej komórek i rozwój procesu zapalnego lub prowokować powstawanie kompleksów immunologicznych, odkładających się w stawach i aktywujących dopełniacz, powodując również powstanie stanu zapalnego w stawach. Tego typu zapalenie stawów obejmować może swym zasięgiem stawy duże jak i małe. Osobliwie, może zajmować pojedyncze stawy, jak choćby w wyniku zapalenia stawu wywołanego przez HIV (ludzki wirus upośledzenia odporności), w zakażeniu którym najczęstszym stawem zajmowanym przez proces zapalny jest staw kolanowy.
Poza tym, samo zakażenie tym wirusem i następujące w konsekwencji upośledzenie odporności otwiera furtkę drobnoustrojom oportunistycznym, w tym grzybom, które również wywoływać mogą zapalenia stawów. Często jednak zapalenia wirusowe stawów są zapaleniami symetrycznymi i wielostanowymi, trwającymi krótko, w rzadkich przypadkach przechodzącymi w zapalenia przewlekłe z tworzeniem nadżerek i zapaleniem szpiku, łącznie z jego włóknieniem.
Przyczyn wirusowego zapalenia stawów jest wiele. Podstawowe wirusy, najczęściej zarazem odpowiedzialne za większość zapaleń wirusowych stawów, to wspomniany wirus HIV, parvovirus B19, wirus różyczki (rubella), HCV i HBV. Prócz tego, jest też pewna grupa rzadszych przyczyn wirusowych zapaleń stawów, jak, wirus ospy, HTLV, wirusy występujące endemicznie (wirus chikunguanya, igbo-ara, Onyong-nyong, Maya, wirus wywołujący nagminne zapalenie wielostawowe, a także wirus występujący endemicznie w Skandynawii - wirus Sindbis). Wirusy występujące endemicznie, to zazwyczaj drobnoustroje wywołujące wysypkę i gorączkę, połączone z zapaleniem wielostanowym.
Zakażenie parvovirusem B19 wywołać może na skórze wysypkę o specyficznym charakterze plamisto-rumieniowym, pojawiającą się na twarzy i tułowiu, z towarzyszącym zapaleniem wielostawowym i sztywnością stawów, pojawiającą się po nocy. Zapalenie to, trwa zazwyczaj do 14 dni. Czasem, lecz rzadko, może dojść do rozwoju zapalenia przewlekłego, z towarzyszącą destrukcją stawów. Wirus inkubuje się w organizmie człowieka około tygodnia do 2 tygodni. Może wywoływać gorączkę, brak apetytu, dolegliwości dyspeptyczne, ból gardła.
Zakażenie różyczką powoduje powstanie limfoadenopatii, węzły chłonne są powiększone. Towarzyszy temu gorączka i wysypka i ból stawów, który zazwyczaj trwa do około 10 dni. Współistnieć mogą też pewne zespoły bólowe, zwłaszcza u dzieci, a szczególnie dotyczące ramienia i ręki oraz lędźwiowego odcinka kręgosłupa. Wirus inkubuje się około 2 do 3 tygodni. Czasem zdarza się, że zapalenie stawów może zdarzyć się po szczepieniu przeciwko różyczce.
W przypadku WZW typu B (HBV), zapalenie jest również wielostawowe, a dodatkowym objawem charakterystycznym jest sztywność stawów. Poprzedza często pojawienie się żółtaczki. Dowodem świadczącym o tym typie zapalenia stawów jest obecność we krwi antygenu HBsAg, HBeAg lub przeciwciała anty-HBcAg. Pojawiać się może pokrzywka. Atakowane są stawy obwodowe. Towarzyszyć może ogólne rozbicie, bóle głowy, nudności i wymioty, a także bóle mięśniowe. Czasem zdarzać się mogą nawroty zapalenia stawów. Ciężkim powikłaniem może być guzkowe zapalenie tętnic.
WZW C zaś (HCV) jest wirusem tak samo jak HBV powodującym zapalenie wielostawowe, aczkolwiek powikłaniem może być w tym przypadku krioglobulinemia.
Obraz zapalenia stawów wywoływany przez HIV może nasuwać szereg różnych typów zapalenia stawów. Od łuszczycowego, poprzez spondyloartropatie dotyczące stawów kręgosłupa, a skończywszy na zespole objawów niemalże identycznych z zespołem Sjögrena - obrzęk przyusznicy, a także suchość w jamie ustnej itp.
HIV bardzo często zajmuje jeden staw i najczęściej jest to staw kolanowy. W płynie stawowym charakterystyczną cechą jest dość duża pleocytoza. Trudności w rozpoznaniu tego typu zapalenia mogą się pojawiać, gdy chory cierpi z powodu tocznia układowego. Wtedy wyniki testu na obecność wirusa HIV mogą wyjść fałszywie ujemne, co zamazuje obraz diagnostyczny.
Proces zapalny w przypadku HTLV atakuje nieliczne stawy i do tego mogą się pojawiać komórki białaczkowe, a do tego występuje wysypka grudkowa.
EBV odpowiedzialny za zespół przewlekłego zmęczenia, mononukleozę i chłoniaka Burkita. Może być przyczyną bólów stawów, lecz bez towarzyszącego zapalenia.
Prócz wymienionych należy zwrócić uwagę na wirusa świnki, gdyż również i on wywołać może zapalenie stawów.
Leczenie wirusowego zapalenia stawów głównie polega na zwalczaniu objawów, podawaniu leków przeciwgorączkowych, gdyż większość z tego typu zapaleń ustępuje sama, po zwalczeniu przez organizm wirusa odpowiedzialnego za zakażenie i stan zapalny stawu. W przypadku HIV można stosować sulfasalazynę i leki przeciwmalaryczne, np. hydroksychlorochinę.
W razie pojawienia się powikłań, w postaci guzkowego zapalenia tętnic i krioglobulinemii, celowe jest podawanie interferonu i immunosupresantów.
Tadeusz Markowski
Źródło, literatura uzupełniająca: "Reumatologia", John H. Klippel, Paul A. Dieppe, Fred F. Ferri, redakcja naukowa wydania polskiego - Leszek Szczepański.